We hebben allemaal bubbels nodig

De mythe van de bubbelvrije mens

Het woord 'bubbel' is de afgelopen jaren ongemerkt veranderd van een betrekkelijk neutrale metafoor in een moreel oordeel. Wie “in een bubbel zit”, zou beperkt kijken, onvoldoende kritisch denken of vooral bevestigd willen worden in wat hij toch al geloofde.

Soms klopt die kritiek. Mensen kunnen zich opsluiten in een wereld waarin iedere tegenspraak wordt gewantrouwd en ieder afwijkend geluid als bedreiging wordt ervaren. Maar het woord 'bubbel' wordt ook gemakkelijk een intellectueel stopbord. Jij zit in een bubbel, dus ik hoef jouw overtuiging niet langer serieus te onderzoeken.

Daarmee verhult het begrip iets fundamenteels: ieder mens leeft in betekenisgevende verbanden. Wij worden niet geboren als onafhankelijke denkers die pas later toevallig bij een groep terechtkomen. We worden geboren in een taal, een familie, een geschiedenis, een lichaam, een cultuur en meestal ook in een verzameling verhalen over wat goed, waar, mooi en belangrijk is. Een mens zonder bubbel bestaat niet.

De werkelijke vraag is daarom niet óf wij in een bubbel leven, maar wat voor soort bubbel ons draagt. Is zij stevig genoeg om ons veiligheid te bieden? Is zij doorlaatbaar genoeg om ons te laten leren? En bevat zij ramen waardoor we ook iets van de wereld van de ander kunnen zien? Zijn we ons bewust van die bubbels? Maken we er goed gebruik van?

Identiteit ontstaat niet in het luchtledige
Vanuit de sociale identiteitstheorie weten we dat mensen zichzelf mede leren begrijpen door de groepen waartoe zij behoren. Familie, geloofsgemeenschap, beroepsgroep, vriendenkring, politieke traditie, bedrijf, dorp, muziekcultuur of generatie leveren woorden, voorbeelden en referentiekaders waarmee we onszelf en de wereld leren duiden.

Dat betekent niet dat onze identiteit volledig door groepen wordt bepaald. Mensen kunnen zich verzetten, losmaken, opnieuw kiezen en verschillende elementen uit hun geschiedenis op een eigen manier verbinden. Maar zelfs dat proces vindt plaats met taal en betekenissen die we eerst van anderen hebben ontvangen.

Ook vanuit de hechtingstheorie weten we dat menselijke ontwikkeling relationeel begint. Een kind leert zichzelf niet kennen door zich vroegtijdig van anderen los te maken, maar doordat het wordt gezien, vastgehouden, getroost en gespiegeld. Autonomie groeit niet buiten verbondenheid, maar vanuit voldoende veilige verbondenheid.

Ook ons lichaam draagt daarvan de sporen. Sociale afwijzing en lichamelijke pijn maken deels gebruik van overlappende hersennetwerken. Dat betekent niet dat buitensluiting letterlijk hetzelfde is als een lichamelijke verwonding, maar wel dat relationele uitsluiting diep kan ingrijpen. Erbij horen is voor mensen geen aardige bijkomstigheid. Het raakt aan veiligheid, waardigheid en bestaansrecht.

Wat wij tegenwoordig een bubbel noemen, is daarom vaak ook een hechtingsruimte. Een plaats waar gedeelde taal ontstaat, waar ervaringen herkenning krijgen en waar mensen zich niet voortdurend hoeven uit te leggen. Dat moeten we niet te snel verdacht maken.

Een bubbel is niet hetzelfde als een gevangenis
Het probleem begint niet bij verbondenheid. Het probleem begint wanneer verbondenheid geslotenheid wordt.

Er is verschil tussen leven binnen een gedeelde context, die context bijzonder waardevol vinden en iedere correctie van buitenaf afwijzen. Het eerste is onvermijdelijk. Het tweede is menselijk en vaak zelfs vruchtbaar. Het derde kan gevaarlijk worden.

Een gezonde gemeenschap geeft mensen wortels én ramen. Zij biedt een taal waarin ervaringen kunnen worden verstaan, maar maakt die taal niet tot de enige denkbare taal. Zij koestert haar verhalen, zonder te doen alsof zij ieder verhaal al volledig heeft begrepen. Zij vraagt loyaliteit, maar geen intellectuele zelfverminking. Zij durft kritiek toe te laten, juist omdat waarheid uiteindelijk belangrijker is dan het gelijk van de groep.

Een ongezonde gemeenschap doet het omgekeerde. Zij verwart twijfel met verraad. Zij maakt de buitenwereld steeds verdachter en de binnenwereld steeds heiliger. Zij beloont mensen niet omdat zij eerlijk zijn, maar omdat zij de juiste woorden herhalen. Correctie wordt dan niet meer onderzocht, maar psychologisch of moreel gediskwalificeerd.

Niet iedere overtuigde gemeenschap is gesloten. Niet iedere hechte groep is sektarisch. En niet ieder sterk gedeeld verhaal is propaganda. De beslissende vraag is of een gemeenschap haar leden helpt om waarachtiger te worden, of vooral om haar eigen verhaal in stand te houden.

'Ik zit in een netwerk, jij zit in een bubbel'
Het woord 'bubbel' wordt opvallend asymmetrisch gebruikt. Mijn omgeving is een netwerk. Mijn overtuigingen vormen een weloverwogen visie. Mijn bronnen zijn deskundig. Mijn traditie heet wetenschap, beschaving, vooruitgang, orthodoxie, gezond verstand of persoonlijke ontwikkeling. Maar jij leeft in een bubbel.

Die asymmetrie is veelzeggend. Het eigen referentiekader wordt vaak ervaren als de werkelijkheid zelf. Het kader van de ander wordt gezien als een particuliere afwijking daarvan. Maar ook een universiteit is een betekenisgemeenschap. Ook een redactie, politieke partij, kerk, beroepsvereniging, therapieopleiding of sociale mediagroep kent eigen taal, statussymbolen, blinde vlekken en heilige overtuigingen. Dat maakt al deze verbanden niet verdacht. Het maakt ze menselijk.

Wie werkelijk kritisch wil denken, moet daarom niet alleen de bubbel van de ander leren aanwijzen. Hij moet ook zijn eigen vanzelfsprekendheden leren herkennen. Intellectuele volwassenheid begint niet met de overtuiging dat je buiten alle verhalen staat, maar met het besef dat ook jouw denken ergens vandaan komt. Er bestaat geen uitzicht vanaf nergens. Er bestaat alleen meer of minder bewustzijn van de plaats van waaruit je kijkt.

Niet minder verbonden, maar meervoudiger verbonden
Het antwoord op gesloten bubbels is niet dat mensen zich van iedere gemeenschap moeten losmaken. Dat zou niet alleen onhaalbaar zijn, maar ook onmenselijk. Mensen zonder duurzame verbondenheid worden niet automatisch onafhankelijker. Ze kunnen ook eenzamer, beïnvloedbaarder en onzekerder worden. Een beter antwoord is meervoudige verbondenheid.

Onderzoek naar polarisatie wijst erop dat zogenoemde kruisende identiteiten de scherpe grens tussen “wij” en “zij” kunnen verzachten. Wanneer mensen de ander niet uitsluitend ontmoeten als politiek tegenstander, ongelovige, gelovige, theoreticus, ondernemer, migrant of traditionalist, maar ook als collega, buur, ouder, muzikant, vrijwilliger of vriend, wordt een eenvoudig vijandbeeld moeilijker vol te houden. De ander valt dan niet meer volledig samen met het etiket dat wij op hem hebben geplakt.

Wie alleen maar psycholoog is, loopt het gevaar overal psychologische verklaringen te zien. Wie ook ondernemer is, leert dat ideeën uitvoerbaar moeten zijn. Wie daarnaast muzikant is, weet dat niet iedere waarheid in een meetbare variabele past. Wie ouder of pleegouder is, ontdekt dat liefde zich soms weinig aantrekt van theoretische elegantie. Onze verschillende werelden kunnen elkaar corrigeren.

De analist bewaakt de nauwkeurigheid van de kunstenaar. De kunstenaar beschermt de analist tegen een werkelijkheid waarin alleen nog bestaat wat gemeten kan worden. De ondernemer vraagt of een ideaal ook gestalte kan krijgen. De gelovige herinnert eraan dat niet alles wat waardevol is door mensen zelf wordt voortgebracht.

Meervoudige verbondenheid voorkomt niet iedere blinde vlek. Maar zij kan wel verhinderen dat één taal, één rol of één gemeenschap onze hele werkelijkheid gaat bezetten.

We hebben heilige verhalen nodig
Ieder mens leeft vanuit verhalen die niet voortdurend ter discussie kunnen staan. Verhalen over wie wij zijn, waar wij vandaan komen, wie ons liefheeft, wat wij verschuldigd zijn aan anderen en waarvoor het de moeite waard is om te leven.

Je zou ze heilige verhalen kunnen noemen. Niet omdat ze allemaal religieus zijn of boven iedere kritiek verheven, maar omdat sommige verhalen de dragende grond van ons bestaan vormen. Wie ieder fundament voortdurend relativeert, wordt niet vanzelf vrij. Hij kan ook dakloos worden in zijn eigen leven.

Daarom moeten we voorzichtig zijn met een cultuur die iedere sterke verbondenheid wantrouwt, maar ondertussen nauwelijks ziet welke nieuwe vanzelfsprekendheden zij zelf heilig verklaart. Ook individualisme is een groepsverhaal. Ook zelfontplooiing kent geloofsartikelen. Ook de overtuiging dat ieder mens zijn eigen waarheid moet vinden, wordt meestal geleerd van anderen. We ontkomen niet aan verhalen.

We kunnen alleen leren onderscheiden welke verhalen leven geven, welke verhalen gevangenzetten en welke verhalen correctie nodig hebben.

Een gezond verhaal geeft identiteit zonder de ander te ontmenselijken. Het schenkt richting zonder alle twijfel te verbieden. Het maakt mensen niet kleiner om zichzelf groot te houden. Het hoeft niet voortdurend te winnen om waar te kunnen zijn.

De juiste vraag
Het begrip 'bubbel' is daarom te grof geworden. Het gooit geborgenheid, groepsdenken, traditie, hechting, overtuiging en epistemische geslotenheid op één hoop. Daarmee verliezen we juist het onderscheid dat we nodig hebben. De relevante vraag is niet: zit jij in een bubbel? Natuurlijk zit je daarin. Ik ook.

De betere vragen zijn: hoe doorlaatbaar is jouw wereld? Welke stemmen mogen jou corrigeren? Kun je de taal van een andere gemeenschap leren spreken zonder je eigen taal te verloochenen? Kun je ergens diep bij horen zonder te geloven dat mensen buiten jouw kring daarom minder helder zien, minder moreel zijn of minder menselijk leven?

En misschien nog scherper: beschermt jouw gemeenschap je tegen de werkelijkheid, of helpt zij je om de werkelijkheid eerlijker onder ogen te komen?

We hebben allemaal bubbels nodig. Ruimtes van herkenning, veiligheid, taal en gedeelde betekenis. Maar een goede bubbel is geen afgesloten koepel. Zij lijkt eerder op een levende cel: begrensd, kwetsbaar en doorlaatbaar. Zonder membraan valt zij uiteen. Zonder uitwisseling verstikt zij. Volwassenheid is daarom niet bubbelvrij worden. Volwassenheid is leren wonen in een wereld met wortels én ramen.