Pleasen, koesteren en respect. Hoe tijdgeest taal verandert.

[In bewerking. Versie 28-04-2026 19.18] Misschien komt het doordat ik nu 58 ben en sinds enkele jaren de liefste kleinkinderen heb, maar ik merk dat ik steeds gevoeliger word op het taalgebruik binnen mijn vakgebied. Er vallen mij dingen op die me jaren geleden niet opvielen. Ik word geraakt door online analyses en online uitspraken van therapeuten, coaches die me vroeger minder zouden raken.

Misschien komt het ook doordat ik jarenlang erg intensief met mensen heb opgetrokken. Met mensen die wanhopig zochten, zich tot in het extreme hadden aangepast, bleven hopen, bleven verlangen, of zich juist hadden verhard, zich schaamden voor hun kwetsbaarheid of juist bang waren die kwijt te raken. Mensen die mij hebben geleerd anders te kijken en anders te luisteren. Niet alleen naar wat iemand zegt, maar ook naar de 'gevoelstemperatuur' van woorden. Naar de toon, de bron van waaruit iemand praat, de warmte, het oordeel of het respect dat erin doorklinkt. En misschien komt het gewoon door hoe ik vanaf mijn kindertijd al 'bedraad' ben met mijn gevoelige en artistieke aard. En: ik ben ongetwijfeld ook stap voor stap anders gaan kijken naar de invloed van onze tijdgeest op nieuwe psychologische modellen en denkbeelden en daarmee op ons mensbeeld. En hoe zich dat weer uit in taalgebruik in (social) media en zo diezelfde tijdgeest weer versterkt.

Met 'tijdgeest' bedoel ik overigens de manier waarop politieke, religieuze, wetenschappelijke, commerciële en filosofische denkbeelden van een tijdperk zich via media, mode, trends, entertainment, technologische ontwikkelingen, bewegingen en sociale invloeden vrijwel ongemerkt in ons denken, voelen en spreken nestelen. Onze westerse cultuur is vanaf de industrialisatie steeds meer technisch, controlerend, algoritmisch en 'spreadsheetachtig' geworden. We willen steeds meer meten, scoren, verklaren en beheersen, alsof de maatschappij pas werkelijk goed functioneert wanneer de mens in modellen, systemen en data past. In de theorie van Iain McGilchrist lijkt onze meer 'performale' linkerhersenhelft steeds meer de toon te zetten, ten koste van de rechter hersenhemisfeer, die juist context, betekenis, samenhang en organisch leven waarneemt.

Parallel aan deze technologisering loopt een andere ontwikkeling die ik kenmerkend vind voor onze tijdgeest: een steeds meer hedonistische leefstijl waarin gemak, snelheid, plezier, ontspanning, korte-termijn bevrediging en verdoving als een 'recht' wordt beleefd. 'Recht' op vrijheid en 'recht' op genot. 'Recht' op geluk, 'recht' op ruimte, 'recht' op vrije expressie en 'recht' op een leuke, zinvolle baan. We zijn daarmee misschien wel erg aan de bovenkant van de pyramide van Maslow (hij heeft het zelf nooit een pyramide genoemd overigens) aangekomen. We willen of moeten ons zelf ontplooien, manifesteren, uitleven.

Dat alles beïnvloedt (of bepaalt misschien zelfs) hoe wij naar onszelf en naar elkaar kijken, en dus ook hoe we woorden gebruiken en begrippen definiëren. Psychologische taal verandert niet door woordenboeken, maar vooral door de tijdgeest en het mensbeeld binnen die tijdgeest. En waar we het met elkaar steeds minder eens zijn over wat 'heilig' is en wat 'leven' en 'samenleven' ten diepste is, ontstaat bijna per definitie meer achterdocht, verharding, polarisatie, fragmentatie en sektarisatie en wordt de ruimte voor naastenliefde, verbondenheid en kwetsbaarheid steeds kleiner.
​
Wat ik de laatste jaren steeds meer waarneem, is niet alleen dat de woorden grover worden, maar ook dat woorden een meer zakelijke, oordelende, analytische of bijna mechanische betekenis lijken te krijgen. Ze klinken nog bekend. Soms zelfs nog warm. Maar het idee erachter lijkt veranderd. De achtergrond is anders. De diepere, inspirerende verhalen, symbolen en metaforen verdwijnen meer naar de achtergrond. En worden ongemerkt vervangen door meer technische analyses. En daar waar verhalen ons nog raken worden deze in films, series en animaties met beeld en muziek zo emotioneel dramatisch neergezet dat we er door overprikkeld raken. De meest heroïsche verhalen en de meest indringende muziekstukken worden ontleed tot een formule. En deze formule wordt in de media gebruikt om mensen te boeien en te binden. Daardoor worden woorden uitgehold. En mensen die taalgevoelig zijn, waaronder ik mezelf en veel van mijn cliënten durf te scharen, voelen dat wellicht eerder dan anderen.

Zij horen niet alleen het woord, maar voelen ook de ondertoon. Zij merken wanneer een woord dat ooit bescherming bood, langzaam stigmatiserend, veroordelend of zelfs beschuldigend wordt. Wanneer een woord dat ooit naar zorg en tederheid verwees, een bijsmaak van zwakte krijgt. Wanneer een woord dat ooit iets van eerbied droeg, steeds vaker wordt gebruikt om het eigen terrein af te bakenen.

Dat is geen kleine verschuiving. Zeker niet voor gevoelige, altruïstische en artistieke mensen. De mensen waar ik graag voor opkom in mijn schrijfsels. Dat was je vast niet ontgaan als je soms mijn posts leest. Een tijdgeest verandert bijna ongemerkt het gebruik en daarmee ook de betekenis van woorden. En dat is ingrijpend. Voor de altruïstische 'helper' die relationele spanning vaak eerder voelt dan een ander. Voor de sensitieve 'kunstenaar' (ik bedoel niet alleen professionele kunstenaars, maar iedereen die de taal van muziek, beeld of verhaal aanvoelt) die nuances opvangt waar anderen overheen lopen. Voor mensen bij wie woorden niet alleen informatie zijn, maar bijna levende dragers van sfeer, betekenis en herinnering. Mensen die de pijn van taal sterk kunnen voelen, maar ook de troost ervan. Drie woorden die mij daarin de laatste tijd zijn opgevallen zijn: 'pleasen', 'koesteren' en 'respect'. Ik wil in dit artikel deze drie als voorbeeld nemen en daarop inzoomen.

Ik zeg dit allemaal niet zonder zelfrelativering. Ik ben natuurlijk zelf als waarnemer ook veranderd. De mensen met wie ik tienduizenden uren heb gepraat hebben mij gevormd. Hun verhalen en hun geschiedenissen zijn nu ook deel van mijn verhaal en mijn geschiedenis. Ik luister niet meer met de oren van de twintigjarige Matthijs. Mijn werk, mijn geloof, mijn verliezen, mijn eigen levensfase, mijn overwinningen, mijn teleurstellingen, mijn liefde voor taal, mijn kijk op mensen kleuren natuurlijk mee wat ik meen te zien en meen te horen. Maar juist die zelfreflectie hoeft mijn waarneming niet zwakker te maken. Hopelijk maakt ze haar eerlijker. Minder stellig misschien, maar op zijn best wel doorleefder. En mogelijk daarmee zelfs overtuigender.

Pleasen
Het woord 'pleasen' is voor veel mensen steeds meer een verdenking aan het worden. Alsof het nog maar zelden verwijst naar fijngevoeligheid, tact of liefdevolle afstemming, en bijna alleen nog naar zwakte, zelfverlies of ongezonde aanpassing. Zodra iemand sterk rekening houdt met anderen, de sfeer aanvoelt, spanning probeert te verminderen of harmonie wil bewaren, ligt de diagnose al bijna klaar. Dan heet het angst. Of trauma. Of gebrek aan grenzen. Of een 'zwak ontwikkeld zelf'.

Ik begrijp waar dat idee vandaan komt. Natuurlijk bestaat er pleasegedrag dat niet 'vrijwillig' is. Natuurlijk zijn er mensen die zichzelf onderweg kwijtgeraakt zijn. Natuurlijk kan afstemming ook overlevingsgedrag worden. Dat moet je eerlijk kunnen benoemen. Maar ik zie nu dat het te vaak en te simpel gebeurt. En dat met het kind het badwater weggegooid wordt. Niet alles wat je psychologisch op een bepaalde manier kunt analyseren, mag je daarmee ook reduceren tot de psychologische mechanismen die je meent te zien. En dat doen we (juist als psychologen en therapeuten!) sneller dan we zelf willen of denken. Waarmee we vervolgens zelf de beweging van de tijdgeest versterken en uitdragen.

Niet ieder mens die zijn gedrag afstemt op anderen, verraadt zichzelf. Niet iedereen die rekening houdt met de ander, doet dat alleen maar vanuit angst. Niet ieder mens die vrede zoekt, is conflict mijdend in de oppervlakkige zin van het woord. Niet iedereen die tactvol praat of schrijft is een emotionele manipulator. Sommige mensen hebben eenvoudigweg een fijner ontwikkeld zintuig voor relationele dissonantie. Zij horen eerder wanneer een gesprek 'vals' begint te klinken. Zij merken sneller wanneer iemand afhaakt, wanneer een toon verhardt, wanneer een woord meer kapotmaakt dan het opbouwt. Dat is geen stoornis. Dat is niet zomaar een zwakte. Dat is heel vaak juist een gave.

De 'helpers' onder ons zullen dat ongetwijfeld herkennen. De neiging om af te stemmen is dan niet zomaar een reflex, maar ook een stijl van liefhebben. En voor de 'artistieke' menstypes is dat evenzeer herkenbaar denk ik. Niet omdat zij per definitie pleasegedrag vertonen, maar omdat zij vaak intuïtief weten hoe kwetsbaar de ruimte is waarin iets echts kan ontstaan. Een gesprek, een lied, een vriendschap, een huwelijk, een ziel. Niet alles is bestand tegen kille feiten, tegen puur rationele kritiek of botheid. Niet alles groeit of bloeit onder hard koud licht.

Juist daarom stoort het me wanneer het woord 'pleasen' voornamelijk negatief wordt ingekleurd. Dan verliezen we uit het oog dat sommige mensen jarenlang juist iets van beschaving hebben gedragen zonder dat iemand het zag. Zij hebben rekening gehouden met de breekbaarheid van de ander. Zij hebben tussenruimtes bewaard in families, teams, vriendschappen, kerken en groepen. Zij hebben niet alles op scherp gezet wat op scherp gezet kón worden. Zij hebben veiligheid en daarmee stabiliteit in een ruimte gehouden waar ook verharding en instabiliteit had kunnen ontstaan.

Ja, die kracht kan doorschieten. Ja, iemand kan te veel om de ander heen gaan leven. Maar laten we voorzichtig zijn dat we met onze focus op autonomie, rechten en grenzen niet iets essentieels van mens-zijn kapot analyseren. Naastenliefde. Inlevingsvermogen. Empathie. We kunnen met onze doorontwikkelde psychologische analyses iets blootleggen, maar we kunnen met onze stellige analyses ook breekbare kostbaarheden beschadigen.

Niet alles wat zich afstemt is neurotisch of manipulatief. Soms ligt in pleasen ook trouw besloten. Tact. Geduld. Relationele intelligentie. En heel vaak zelfs moed. Volharding. De moed om in verbinding te blijven in een harde omgeving. Misschien moeten we dat woord opnieuw leren wegen. Minder veroordelend en veel eerbiediger.

Koesteren
Met 'koesteren' gebeurt iets anders heb ik het gevoel. Dat woord draagt van zichzelf warmte in zich. Je voelt er bijna lichamelijk iets in van 'bewaren', 'beschermen', 'dicht bij je houden wat kostbaar is'. Een herinnering. Een mens. Een lied. Een geur. Een kaart. Een tekening. Een cadeautje. Een zin die ooit precies op tijd kwam. Een blik. Een knipoog. Een ogenblik waarin je je onverwacht gezien wist. Een klein stukje licht dat je in een donkere tijd niet kwijt mocht raken. Koesteren heeft iets van beschermende handen om een vlammetje. Je warmt je eraan en tegelijkertijd bescherm je dat vlammetje.

Juist daarom valt het me op dat het steeds vaker in negatieve contexten opduikt. We spreken vooral over wrok koesteren, pijn koesteren, bitterheid koesteren, slachtofferschap koesteren, geheimen koesteren, zonden koesteren. En ook dat bestaat natuurlijk. Een mens kan dingen warm houden die hem langzaam van binnen vergiftigen. Hij kan een wond zo dicht tegen zich aandrukken dat die niet meer alleen pijn doet, maar ook zijn identiteit begint te bepalen. Daar mogen we eerlijk naar kijken.

"​Koesteren heeft iets van beschermende handen om een vlammetje. Je warmt je eraan en tegelijkertijd bescherm je dat vlammetje."

Maar ook hier dreigt het woord steeds smaller en lelijker te worden dan het verdient. Alsof koesteren per definitie verdacht is. Alsof volwassen worden vooral betekent dat je moet leren loslaten, opruimen, afstand nemen, verdergaan. Terwijl dat maar een halve waarheid is. Een mens leeft niet zozeer van wat hij loslaat. Hij leeft juist van wat hij zorgvuldig bewaart en meeneemt.

Het koesteren van goede herinneringen is enorm versterkend in je levensverhaal. Sommige mensen blijven overeind doordat zij nog ergens vanbinnen een paar warme woorden van iemand met zich meedragen. Een liefdevolle blik. Een plaats waar zij zich ooit thuis voelden. Een stem. Een lied. Een ervaring van nabijheid. De kunstenaar weet dit vaak instinctief. Niet alles wat voorbij is, moet weg. Sommige herinneringen zijn geen beknellende ketting, maar een helpende kleur. Geen stilstand, maar een voedingsbodem.

Taalgevoelige mensen zullen dat direct herkennen. Zij kunnen soms jaren leven op een paar zinnen. Op woorden die in moeilijke tijden niet verdwenen zijn, maar onuitblusbaar bleven nagloeien. Niet als vlucht uit de werkelijkheid, maar als tegenwicht tegen verkilling. Niet als ontkenning van het donker, maar als bescherming van iets goeds.

Daarom zou het jammer zijn als koesteren steeds meer geassocieerd wordt met iets ziekelijks of regressiefs. Alsof iedere gehechtheid verdacht is. Alsof bewaren per definitie minder volwassen zou zijn dan loslaten. Nee. Er is ook zoiets als trouw aan het goede. Er is ook zoiets als dankbaarheid die je niet moet wegredeneren, maar juist moet bewaren. Er zijn herinneringen die geen last zijn, maar een bron. Levenswijsheid zit misschien wel grotendeels in dat onderscheid.

Je kunt bitterheid koesteren en daar lelijker van worden. Maar je kunt ook schoonheid koesteren en daar mooier van blijven. Je kunt je pijn voeden tot ze alles overneemt. Maar je kunt ook het goede bewaren als een klein vlammetje, zodat het in jou niet overal koud wordt. Afscheid nemen is een ritueel waarin je samen (als dat kan nog kan) verwoordt wat je loslaat, maar ook wat je behoudt en meeneemt en mag koesteren. Een afscheid zonder ritueel blijft een open wond die sowieso meegaat.

Dat onderscheid vraagt om meer dan techniek. Het vraagt om liefdevolle wijsheid. Om mensen die nog aanvoelen dat niet alles wat gevoelig is, sentimenteel is. En dat niet alles wat je vasthoudt, je gevangenhoudt. Dat loslaten niet de ultieme oplossing is voor problemen.

​"Een mens leeft niet zozeer van wat hij loslaat. Hij leeft juist van wat hij zorgvuldig bewaart en meeneemt."

Respect
Van deze drie woorden heb ik 'respect' misschien wel het meest zien verschuiven in de afgelopen veertig jaar. Ooit had dat woord iets van eerbied in zich. Waarde en ruimte toekennen. Bewust zorgvuldig omgaan met de ruimte en de zeggenschap van de ander over zijn domein. Beseffen dat de ander niet van jou is, niet door jou gedefinieerd wordt, niet zomaar tot object of functie mag worden teruggebracht. Respect had ook iets te maken met vorm, met waardigheid, met zelfbeheersing, met de erkenning dat een mens een binnenwereld heeft waar je niet achteloos overheen loopt.

Maar steeds vaker hoor ik het woord vooral als een claim. 'Ik eis respect'; 'Je respecteert me niet'.  En daarmee verschuift er iets. Respect lijkt dan minder te verwijzen naar wat ik de ander verschuldigd ben, en meer naar het afbakenen van mijn eigen domein. Minder eerbied, meer zelfbescherming. Minder wederkerigheid, meer territorium.

Ook hier begrijp ik natuurlijk iets van de achtergrond. Wie vaak is overschreden of vernederd, mag leren zeggen dat zijn ruimte ook ruimte is. Dat is zeker niet verkeerd. Dat kan noodzakelijk zijn.

Maar wanneer respect vooral een woord wordt waarmee ik mijn eigen grens markeer, verliest het iets van zijn oorspronkelijke glans. Dan gaat het minder over zorgvuldig omgaan met de ander, en meer over het handhaven van mezelf. Dan verandert respect van een innerlijke houding in een uiterlijke eis.

En juist gevoelige mensen voelen dat haarscherp aan. Zij merken wanneer een woord dat ooit relationeel was, individualistischer wordt. Wanneer een woord dat ooit de ander beschermde, nu vooral het ik afschermt. En daarmee verbondenheid ondermijnt. En dat is niet alleen een betekenisverschuiving. Het zegt ook iets over hoe wij elkaar als mensen zien.

Voor mij heeft echt respect nog altijd iets van eerbied. Iets van voorzichtig zijn in de ruimte van de ander. Ik ben daar te gast. Niet omdat de ander onaantastbaar zou zijn, maar omdat hij de autoriteit is in zijn eigen domein. Omdat hij een eigen unieke geschiedenis heeft. Omdat hij een eigen, unieke kwetsbaarheid heeft. Omdat je met de ziel van een mens niet werkt alsof je een technisch probleem oplost. En omdat ik de drinkbeker van die ander niet kan drinken. Respect is dan niet eerst: erken mijn grens. Respect is eerder: ik wil zorgvuldig zijn als gast in jouw binnenwereld. Vanuit het besef dat ik maar een fractie begrijp van hoe het universum van jouw binnenwereld in elkaar zit.

Daar zit iets liefdevols in, maar ook iets vastberadens. Soms zelfs iets heldhaftigs. Alsof er in een mens een beschermende kracht opstaat die weigert toe te laten dat iets breekbaars kapotgemaakt wordt door botte taal, snelle analyses of een al te technische of simpele vorm van psychologie. Niet sentimenteel. Niet week. Maar respectvol, vastberaden. Ik ben in jouw binnenwereld als de astronaut die door de ruimte reist waar hij nog geen fractie van een procent van kan zien, laat staan kan begrijpen.

De pijn van taal en de troost van taal
Misschien is dat wat hier onder ligt. Gevoelige, altruïstische en artistieke mensen weten uit ervaring dat woorden niet bepaald neutraal zijn. Ze kunnen je maken of breken. Ze zijn een zegen of een vloek. Ze kunnen iets in je openen of  iets in je sluiten. Ze kunnen een veilige kamer maken waarin je eindelijk ademruimte vindt, of juist de zuurstof er helemaal uit trekken. Woorden kunnen iemand terugbrengen naar zichzelf, of hem verder van zichzelf vervreemden.

Een woord als 'pleasen' kan dan niet alleen kritisch klinken, maar zelfs beschuldigend en daarmee schaamte versterken. Een woord als 'koesteren' kan zijn waarde en warmte verliezen en verdacht worden en alle kostbare herinneringen uit je handen slaan. Een woord als 'respect' kan van richting veranderen en steeds minder over de ander gaan. Dat heeft een enorme impact. 

Maar er zit ook troost in. Want woorden hoeven niet alleen te verschralen. Ze kunnen ook herstemd worden. Teruggebracht naar hun oorspronkelijke, zuivere toon. Ik beleef dat eerlijk gezegd als een deel van mijn roeping. Zeker voor mensen die de pijn van taal zo sterk voelen. Ik schrijf om goede woorden en concepten te beschermen, zodat ze niet gaandeweg steeds cynischer of oordelender worden. Zodat we kostbare woorden niet achteloos laten afglijden door de tijdgeest of door steeds meer psychologische theorieën of modellen met een bijna totalitair karakter: 'allesverklarend', maar daarmee soms ook 'allesvernietigend' op het gebied van liefde, verbinding, warmte, respect. Ik wil graag de schoonheid en de kracht van deze woorden opgraven, het goud dat er in zit, en dat weer oppoetsen. Zodat deze woorden hun oorspronkelijke glans behouden of weer terugkrijgen.

Zodat 'pleasen' niet alleen nog maar klinkt als een soort zelfverlies, maar juist iets laat horen van emotionele intelligentie, tact, afstemming en liefdevolle fijngevoeligheid. Zodat 'koesteren' niet vooral een negatief, verdacht  woord wordt, maar weer mag verwijzen naar het 'bewaren van hulpbronnen in het leven'. Zodat 'respect' niet verwordt tot een eis, maar weer gaat klinken als eerbied, wederkerigheid en zorgvuldig omgaan met het domein, de grenzen, de keuzes en de binnenwereld van de ander.

Misschien horen gevoelige mensen niet te veel. Misschien horen zij soms als eerste wat er verdwijnt uit een woord. En misschien hebben we juist daarom deze mensen nodig. Niet om overal achterdochtig van te worden, maar om ons eraan te herinneren wat juist het 'woord' soms als enige kan overbrengen: geloof, troost, bemoediging, trouw, eerbied en naastenliefde.

Aan iedereen die mij heeft gevormd in de afgelopen tientallen jaren: dankjewel voor alles wat je hebt gedeeld uit jouw binnenwereld. Ik draag wat je hebt gedeeld als kostbare parels mee in mijn verdere levensreis. En op de rand van leven en dood, zelfs als ik dit leven los moet laten en de sprong in het onbekende moet maken die we allemaal een keer moeten doen, hoop ik deze parels mee te mogen nemen naar mijn Schepper. Ik zal ze voor Hem neerleggen en Hij zal de waarde er van zien en bepalen. Wat goed was blijft voor altijd goed en wat van Hem was zal Hij herkennen. En Hij zal de schatten die Hij daar Zelf van heeft gemaakt in de hemel en voor ons heeft bewaard, daar naast leggen. Ook voor jou. Dat komt goed. Nogmaals dankjewel.