In de loop van mijn 58-jarige leven meen ik een beetje te hebben gezien hoe snel we vanuit ons eigen belang antwoorden geven op de vragen waar ik mee worstel. Ik dus ook. En vanuit eigenbelang acties ondernemen. Zelfbescherming, zelfverdediging, zelfrechtvaardiging, mijn eigen gelijk willen halen, impulsieve reacties vanuit mijn eigen onverwerkte pijn ... hoe meer ik een beetje eerlijk in de spiegel durf te kijken, hoe meer ik me schaam voor mijn neigingen om mij zelf altijd weer in te dekken. Mijn eigen gedrag te verklaren, te vergoelijken. Goed over te komen. Indruk te maken. Als je die neiging alleen maar bij anderen herkent en niet bij jezelf kun je misschien beter niet verder lezen. Want dan ga je al lezend steeds meer bewijzen zien voor je aannames over goed en fout. Vooral over die ander.

Wat goed is en wat waar is blijft voor altijd goed en waar meen ik geleerd te hebben. Het goede zal uiteindelijk zichzelf bewijzen. Waarheid ook. Al duurt het eeuwen. Een keer werd duidelijk dat de aarde inderdaad rond is. Een keer zal de hele schepping zien dat God toch bestaat. Voor het goede geldt hetzelfde. Het goede hoeft zich niet in te dekken tegen oordeel of imago-schade. Het heeft geen bewijs, verdediging of bescherming nodig. Het zal zichzelf bewijzen. Daarom is het goede niet bang voor het oordeel van de ander. Want het weet dat het goed is. Het goede is bereid de prijs voor zichzelf betalen. Want het goede is per definitie waardevol. Het weet wat het waard is. Dat geldt ook voor waarheid. De leugen heeft make-up nodig, maar de waarheid verschijnt zoals hij is.

Maar als het goede geen bewijs voor zichzelf zoekt, en als het goede weet dat het goed is, en als ik tegelijkertijd net als iedereen mezelf wijs kan maken dat ik het goede doe, hoe onderscheid ik in mezelf dan wat goed en fout is? Ik kan denken dat ik het goede doe of heb gedaan, er op vertrouwen dat het daarom zichzelf zal bewijzen, maar ondertussen blijkbaar mezelf voor de gek houden. De eindeloze tragische conflicten en jarenlang slepende rechtszaken die mensen hebben zijn het bewijs dat iemand zichzelf wijsmaakt dat hij het goed gedaan heeft en dat zijn mening de waarheid is. Of de een gelooft in een leugen, of de ander gelooft in een leugen, of allebei. Of ze praten volledig lang elkaar heen vanuit een eigen werkelijkheid die wellicht allebei bestaansrecht heeft. Om nog niet eens te zeggen dat iemand bewust aan het liegen is. Deze wanhopige schrijnende situaties waar mensen lijnrecht tegenover elkaar zijn komen te staan, overtuigd van hun recht en hun gelijk, zijn vanaf kinds af aan al mijn grootste verdriet. Een groot deel van wat ik schrijfsels gaat hierover. Hoe moet ik me hiertoe verhouden? Welke houding neem ik hierin aan? Hoe kan ik recht doen aan de waarheid? Maar ook aan de ander. En aan mezelf. Waar vind ik een kompas? 

Dwars door alle worstelingen met de werkelijkheid, met emoties, trauma's, oordelen, begrip, onbegrip, verbondenheid, eenzaamheid, verwondering, verlies, dankbaarheid, woede, liefde, pijn en verdriet, goede keuzes, slechte keuzes, fouten, zonden, falen, heldendaden, stoere acties, succes, verlies, na tienduizenden gesprekken met mensen, na 36 jaar huwelijk, na het opvoeden van meerdere kinderen en na honderdduizenden uren denken en zoeken begin ik voorzichtig iets nieuws in het leven te ontdekken: drie ethische lagen. Ik krijg steeds meer de indruk dat er (in ieder geval in mijn leven) drie ethische lagen bestaan waarin de bovengenoemde vragen zich op heel verschillende manieren aandienen. Evenals de antwoorden. Die verschillende lagen maken zowel het stellen van de vragen als het zoeken naar antwoorden heel complex. Omdat elke laag een eigen werkelijkheid lijkt te zijn waarbinnen zowel vraag als antwoord heel anders verschijnen. En niet helemaal in lijn te krijgen zijn met de andere lagen. Misschien ontdek ik in de komende weken, maanden of jaren nog meer lagen; dat weet ik niet. Ik heb het niet over 'perspectieven' (naast elkaar) maar over 'lagen': de één lijkt dieper en verder te gaan dan de ander.

Wat ik hier beschrijf is zeker weten niets nieuws. Grote denkers, theologen en filosofen hebben hierover veel langer, diepzinniger en uitgebreider nagedacht dan ik. Maar: wat ik hier schrijf zijn in ieder geval geen geleende gedachten. En het is ook geen napraterij. Het zijn misschien oude vragen die al veel langer bestaan dan ikzelf, maar ik ben ze nu tegengekomen in mijn leven. Nee, dat zeg ik niet goed; ik ben er over gestruikeld. Ze lagen op mijn weg en ik viel erover omdat ik ze niet zag liggen. Ik wist van het bestaan van deze vragen hoor. Ik had er zelfs boeken over gelezen. Er terloops over gepraat en gefilosofeerd met anderen. Gediscussieerd zelfs. Ik was misschien zelfs stellig. Toen was het interessant. Maar nu struikelde ik er over en lag ik op de grond. Gewond. Geschrokken. Onthutst. Nu was het niet meer interessant, ik was geraakt. Ik heb er deze 'voorlopige woorden' voor gevonden terwijl ik nog aan het bijkomen ben van de schrik. 

Wat ik nu ga zeggen klinkt misschien niet heel aardig, maar ik meen het wel. Als je reageert: vermoei me niet met theoretische reacties. Zo van: 'Volgens dit en dat model moet je dit zus en zo zien'. Als je dat model zelf hebt ontdekt, er mee hebt geworsteld, er zelf over bent gestruikeld of het hebt doorleefd luister ik graag naar je. Dan luister ik niet naar een uitleg over een theorie, maar dan luister ik naar jou. En dan leer ik graag van jouw levenslessen. Ik weet zeker dat we dan iets bij elkaar herkennen. Iets 'doordachts' is op zijn best interessant, maar iets 'doorleefds' dwingt respect af en raakt mijn hart. Ik ben even klaar met 'doordachte' theorieën die mensen ergens 'lenen' en heb behoefte aan 'doorleefde' gedachten.

Ik vervolg mijn zoektocht al schrijvend vanuit deze vragen: Wat is goed? Kun je weten wat goed is? En wanneer weet je dan dat iets goed is? Wat is waar? Kun je weten wat waar is? En zo ja: wanneer weet je dat iets waar is? Hetzelfde voor 'waarachtig' en voor 'betrouwbaar'. Ik weet dat er in de filosofie mooie termen voor dit soort vragen zijn, maar die laat ik bewust even achterwege omdat ik dicht bij mijn eigen pure vragen wil blijven. Filosofie heeft het imago van iets wetenschappelijks, maar filosofie is wat mij betreft per definitie geen 'wetenschap'. Ik zie het veel meer als een kunst. Vrijwel alle bekende filosofische theorieën ontstaan doordat iemand een intensief persoonlijk gevecht met het leven voert en daar vanuit zijn eigen werkelijkheid, gekleurd door zijn eigen persoonlijke geschiedenis, aard, talent en stijl betekenis aan geeft. Veel mensen, vooral intelligente analytische types, herkennen zich in de teksten van een filosoof. Het geeft hen richting. Dat is taalkunst. Denkkunst. Eerlijkheidskunst. Iets wat voor iedereen goed zou zijn om te oefenen.

1. De eerste ethische laag: wat is rechtmatigheid?
De eerste ethische laag waar ik in terecht kom in mijn zoektocht naar antwoorden op deze vragen gaat over regels, feiten, wetten, verplichtingen. In deze laag zoek ik de antwoorden in logische structuren en afspraken. Rechten en plichten die ergens op papier zijn gezet. In deze laag ontmoet ik mijn verantwoordelijkheid tegenover de waarheid van de alledaagse realiteit. Tegenover de buitenwereld.

Als ik binnen deze laag redeneer lijken (of zijn?) dingen vaak helder: dit is goed en dat is fout. Dit is toegestaan, dat niet. Dit is mijn recht. Dat is mijn plicht. Het is eventueel de hoeveelheid regels op bepaalde terreinen die het complex maakt om nog helder te zien wat goed en fout is. Maar de afzonderlijke regels hebben een bepaalde heldere scherpte in zich. Iets is wit of zwart.

Woorden die hierbij horen zijn: toetsen, controleren, beoordelen, oordelen. Juridische en technische taal past hier goed bij. Rationele, systematische taal met vastgestelde begripsdefinities. Technische diagnostiek. Protocollen. Fouten aantonen en keuzes beredeneren door geldende regels te hanteren en geldende uitzonderingen toe te staan. De kracht hiervan is regulatie van de complexe praktische, economische en sociale werkelijkheid en toetsing van gedrag.

Betrouwbaarheid staat in deze laag voor de mate waarin ik me houd aan de voor mij geldende regels en afspraken die ik heb ondertekend. En de mate waarin ik bereid ben daar verantwoording over af te leggen. Dat is meestal goed meetbaar.

Maar als dit de enige laag is waarbinnen ik denk en handel word ik hard, formalistisch. Dan word ik een boekhouder van goed en fout. Dit is volgens de afspraken mijn verantwoordelijkheid en dat niet. En dit onderwerp valt nog wel binnen mijn verantwoordelijkheid en die niet. Einde discussie.

In deze laag is gelijk hebben goed aantoonbaar, maar soms ook de goedkoopste vorm van onschuld. Ik hoef me in deze laag niet af vragen wat mijn gelijk heeft aangericht; ik hou het simpel bij de feiten en de spelregels. Ik kan volkomen gelijk hebben, maar met mijn gelijk een spoor van pijn en ellende aanrichten. 'Ik heb me als hulpverlener netjes aan de regels gehouden. Dat mijn client suïcide heeft gepleegd terwijl ik deze regels hanteerde valt mij niet te verwijten.'

Hier klopt het voor mij niet meer. Misschien is dat voor jou heel anders. Ik beschrijf slechts waar het bij mij gaat wringen. Of dat terecht is weet ik nog niet. Waarom gaat het bij mij wringen? Wat betekent dat? Wat zegt dat over de waarde van regels? Wat zegt dat over mijn persoonlijke reactie op regels? En wat zegt dat over mij? Om daar antwoorden op te vinden moet ik een laag dieper.

2. De tweede ethische laag: wat is zorg?
In deze laag gaat het vooral over het diepere, gevoelsmatige of uiteindelijke effect dat mijn (al of niet rechtmatige) acties hebben op de ander. In deze laag kijk ik niet alleen of ik de correcte woorden heb gebruikt, of ik de correcte handelingen heb gedaan, maar luister ik terug hoe mijn woorden overkwamen en wat ze geraakt hebben. En wat mijn handelen voor uitwerking heeft gehad. Het roept de vraag op of ik écht praat, zwijg of handel uit oprechte zorg voor de ander, of dat ik handel uit irritatie, controle, oordeel of angst voor mijn eigen hachje.

Waar ik in de eerste laag mijn verantwoordelijkheid tegenover de buitenwereld ontdek, ontdek ik hier mijn verantwoordelijkheid tegenover de binnenwereld van de ander. In deze laag redeneer ik niet primair vanuit mijn recht en mijn plicht of vanuit de letterlijke tekst van regels, maar aanvaard ik dat ik ook verantwoordelijk ben voor het (bedoelde of onbedoelde) effect van mijn woorden of mijn handelen. Was het opbouwend of afbrekend? Ook dus voor het negatieve effect van mijn woorden. Al heb ik dat niet zo beoogd en al is het misschien binnen de eerste laag prima te verdedigen.

Ik kan deze laag alleen betreden vanuit een houding van diepe bescheidenheid. Ik ontdek dat de betekenis die ik geef aan mijn woorden en mijn handelen geheel of net anders kan zijn dan de betekenis die de ander er aan geeft. Of die het voor de ander heeft gekregen. Of die mogelijk de ander is aangereikt. Hier leer ik de bereidheid om te aanvaarden dat wat ik heb gedaan misschien volledig terecht is, gezien vanuit de eerste laag, maar toch schadelijk. Ik leer in deze laag van de ethische werkelijkheid dat iets tegelijkertijd volkomen terecht en beschamend onverstandig kan zijn. En omgekeerd ook: ik kan het juiste doen terwijl ik de regels van de eerste laag overtreed. Misschien doe ik wel het juiste door de regels los te laten?

Dit gaat over het relationele en emotionele effect van mijn gedrag. Wat is de uitwerking van mijn woorden, mijn houding en mijn reacties, mijn daden op de unieke binnenwereld van de ander? Op zijn of haar gevoel van veiligheid. Op zijn of haar zelfbeeld. Op diens vertrouwen in mensen. Op zijn of haar gevoel van gehoord en gezien worden.

Ook dat roept veel vragen op. Mag ik, louter vanuit deze laag bezien, de regels loslaten als dat tot betere zorg voor iemand leidt, of mag ik dat alleen doen als daar in de eerste laag een uitzondering voor is gemaakt? Of mag ik dat alleen doen als duidelijk is dat de zorg voor de ander in gevaar is? En moet ik dat wat ik kies vanuit de tweede laag altijd kunnen verantwoorden in de eerste laag? En waar ligt de grens? En wie bepaalt die? Wie ben ik om dat zelf te bepalen? En wie ben ik om daar een ander bij te betrekken die daar niet om vraagt? Wie ben ik om een ander daarmee medeverantwoordelijk te maken? Heb ik het recht iemand in een gewetensconflict te brengen wanneer de eerste en tweede laag met elkaar wringen?

Geen makkelijke vragen. Hier wordt het veel complexer. Hier ontstaat sneller chaos in mij en tussen mij en de ander. Hier kan ik me niet meer verschuilen achter regels, maar worden mijn diepere motieven beproefd. Maar hier ontstaan ook meer risico's dat ik vanuit blindheid voor mezelf aan de haal ga met 'zorg'.  Hier ontstaat het risico dat wat ik 'zorg' noem niet overeenkomt met wat degene voor wie ik zorg, als 'zorg' ervaart. Mijn zorg kan als beknellend worden ervaren. Of als bepalend. Of zelfs als manipulatie. Mijn liefdevolle toon kan als misleiding worden beleefd.

Hier ontstaat ook de angst dat ik verkeerd begrepen wordt en daarom maar geen zorg meer durf te verlenen. Handelen uit oprechte zorg of naastenliefde wordt daarmee ook heel spannend. Het kan zich ook een keer tegen je keren. Durf ik dat risico te nemen? Durf ik mijn nek uit te steken voor mij naaste?

Betrouwbaarheid staat in deze laag voor de integriteit (ben ik zuiver, oprecht, kloppend, meen ik het echt?) en de consistentie (blijf ik ook onder grote druk in mijn overtuiging staan, hou ik het vol?) waarmee ik zoek naar het beste voor de ander. Dat is niet echt meetbaar of toetsbaar aan de hand van regels, maar valt wel af te leiden uit mijn inzet, mijn houding, en vaak uit het verloop van een verhaal. Het is soms voelbaar voor de mensen om mij heen. Maar niet altijd; en niet voor iedereen.

Toch vind ik in deze laag ook niet altijd de diepste overtuigingen over goedheid en waarheid waar ik naar zoek als ik in grote gewetensnood ben. Als mijn geweten en mijn intuïtie nog niet gerust zijn. Er moet meer zijn. Nog een laag dieper. Iets wat verder gaat en waar ik nog meer richting, nog meer moed, nog meer overtuiging uit kan putten als mijn geweten mij blijft bezwaren.

3. De derde laag: wat is liefde? 
Dit gaat over de impact van mijn handelen op de geschiedenis van mijn medemensen. In deze derde laag ontdek ik mijn verantwoordelijkheid tegenover de toekomst die ooit ook weer geschiedenis zal zijn. Tegenover mensen die ik nu (nog) niet ken. En tegenover mensen die ik nu wel ken, maar van wie ik niet weet wie, wat of hoe ze over tien, twintig of dertig jaar zullen zijn. Ik leer in deze diepere laag dat wie handelt vanuit de toekomst vandaag vaak niet wordt begrepen. En dat wie geschiedenis wil schrijven bereid moet zijn in het heden onbegrepen en eenzaam te zijn. En tegenwerking te verdragen. Dit ervaar ik als de hoogste (of zo je wilt: de diepste), de belangrijkste laag. Misschien wel de meest wezenlijke laag. Dat weet ik nog niet goed.

Deze derde laag is natuurlijk ook de meest 'gevaarlijke'. Want wie kan in de toekomst kijken? Wie toetst mijn ideeën daarover? Ben ik sowieso bereid mijn ideeën te laten toetsen? Wie mag inspreken in mijn leven? En verzin ik niet onbewust een toekomstscenario dat vooral in mijn eigen belang is? Hoe zuiver, vrij van ongezonde beelden, angsten, verlangens en gedachten ben ik of moet ik zijn om deze derde laag überhaupt te kunnen betreden? Ga ik niet op de troon van God zitten als ik me in deze laag begeef? Kan of mag een mens deze laag wel betreden? Of is het juist mijn verantwoordelijkheid nu ik 58 ben om meer uit te zoomen op de geschiedenis en de impact van mijn keuzes op de geschiedenis die nog geschreven moet worden? En moet er niet eerst in de andere lagen 'recht' gedaan worden aan zaken voordat ik deze laag mag betreden?

Wezenlijke, eerlijke en belangrijke vragen die ik hoor in mijn binnenwereld. Confronterende vragen. Vragen waar ik niet met volle overtuiging zomaar een antwoord op kan geven. Ik kan hoogstens de meest eerlijke houding aannemen ten opzichte van God, mijn naasten, mezelf en de toekomst. Maar je eigen eerlijkheid kun je nooit helemaal toetsen. Het is in deze derde laag dat ik mezelf het meest kritisch leer te benaderen. Het is in deze derde laag dat ik besef dat bescheidenheid en nederigheid ook hard kunnen zijn. Ik moet me onderwerpen aan de diepste, grootste eerlijke waarheid over mijzelf. Die is niet bepaald alleen maar mooi. Maar ook niet alleen maar lelijk.

Betrouwbaarheid is in deze laag daarom moeilijk toetsbaar, zowel voor mijzelf als voor anderen om mij heen. Het gaat om mijn diepste overtuigingen die voor een ander soms juist vervreemdend overkomen omdat ze per definitie niet altijd kloppen met de ideeën van anderen in het heden. Laat staan met regels of afspraken. Dat maakt deze laag tot de meest ingewikkelde, maar ook de meest uitdagende. De geschiedenis toetst en beproeft uiteindelijk wat goed, waar of waarachtig is. Het moet per definitie nog blijken. Soms maakt de geschiedenis dit duidelijk en misschien soms ook niet. Dan zal het in de eeuwigheid duidelijk worden. Dat kan ook een heel troostend besef zijn.

Het is daarom in deze derde laag dat ik leer wat mij de kracht geeft om onbegrip en hard oordeel te verdragen. En juist niet bescheiden te zijn. Maar overtuigd, zeker, standvastig. Het daagt me uit om dat te doen wat misschien nu niet begrepen wordt, wat in de eerste laag als fout wordt gelabeld en misschien zelfs in de tweede laag als harteloos, liefdeloos of egoïstisch wordt ervaren. Maar waar ik in alle eerlijkheid toch achter sta omdat ik geloof, omdat het mijn beste gedachte is, dat dit voor de komende twintig, vijftig of honderd jaar de beste keuze is voor de ander die ik nog niet eens ken. Het zijn de keuzes die ik maak nadat ik met mijn geest zo eerlijk mogelijk vooruit gereisd ben in de tijd. En geprobeerd heb, mijn uiterste best heb gedaan, zo eerlijk mogelijk te zien hoe de geschiedenis zich verder kan ontwikkelen. En hoe ik vanuit het perspectief van de eeuwigheid, van God zelf, zou willen dat die zich ontwikkelt. En wat drijft mij dan blijkbaar ... ? Is dat écht die ander? Is dat wel Gods belang? Of toch stiekem mijn eigen belang?

Ik leer te denken vanaf mijn sterfbed. Op die laatste dag, in mijn allerlaatste momenten, als ik weet dat mijn ademruimte binnen een uur weg kan zijn, hoe zal ik dan op deze keuze terugkijken? Waar zal ik vrede over hebben in mijn geweten? Waar zal ik me schuldig over voelen? Wat heb ik dan nog goed te maken? En met wie? Hoe zal ik dan 'goed' of 'fout' zien in deze zaak? Wat kan mijn keuze uitwerken op de generaties die na mijn dood nog zullen komen als ze dit verhaal horen? Wat wil ik bijdragen aan de geschiedenis van mensen na mij?

Maar er is iets dat nog verder gaat. Ik leer niet alleen te denken vanaf mijn eigen sterfbed; ik leer te denken vanaf het sterfbed van de ander. Hoe zal de ander terugkijken op mijn keuze van vandaag? Op de gevolgen die mijn keuze op zijn of haar leven heeft gehad. Hoe zal hij of zij sterven met mijn woorden en mijn handelen in zijn of haar geschiedenis? Heb ik bijgedragen aan een vredig sterfbed of heb ik bijgedragen aan extra strijd? Hoe kan ik er aan bijdragen dat hij of zij durft te geloven dat echte naastenliefde bestond in dit leven? Aan het denkbeeldige sterfbed van de ander nader ik misschien voorzichtig het diepste waar ik kan komen ... 

Iemand zei onlangs tegen me: 'Het is natuurlijk een illusie dat je nog invloed kan hebben op iemand die buiten jouw gezichtsveld is'. Ik knikte. Niet omdat ik het er mee eens was maar omdat dit precies de illusie is die veel mensen hebben: ik heb geen invloed op en geen verantwoordelijkheid voor iemand die niks met mij te maken wil hebben; wat buiten mijn bereik ligt is verder niet mijn verantwoordelijkheid. 'Was het maar waar' dacht ik. Het grootste gedeelte van mijn werk in de afgelopen tientallen heeft bestaan uit het meezoeken met mensen naar hoe je juist met die invloed van anderen in je leven om kunt gaan. Je kunt aan de andere kant van de wereld gaan wonen en niets meer met je ouders te maken willen hebben. Maar zij blijven jou beïnvloeden. En jij blijft hen beïnvloeden. Elke dag opnieuw. Zowel door wat je hebt gezaaid in iemands leven, als door de afstand die je elke dag opnieuw bevestigt, of door de manier waarop je praat over iemand. Zelfs door de manier waarop je een grens stelt of hebt gesteld. We kunnen (helaas?) niet ontsnappen aan de invloed die we op elkaar hebben. Invloed is geen illusie. Invloed is een gegeven. En daarmee een grote verantwoordelijkheid. Hoe ga ik met deze invloed om?

Het schrijven van dit artikel heeft invloed op mensen die ik heb gekend. (Bestaat 'heb gekend' wel? Als ik iemand 'heb gekend' betekent dat niet dat ik die persoon dus 'ken'? En als iemand veranderd is in een periode dat we geen contact hadden, is 'kennen' dan ineens verleden tijd geworden? Vragen die wellicht niet iedereen zullen bezighouden. Mij wel. Dat zegt iets over mij. Maar wat zegt dat over mij? En wat zegt dat over de zuiverheid, oprechtheid waarmee ik deze derde laag heb betreden ...?) Het heeft invloed op mensen die ik niet ken. En waarschijnlijk op mensen die ik nooit zal kennen. Het niet schrijven of publiceren van dit artikel heeft ook invloed. Dus mag ik een artikel als dit wel schrijven? Wat doe ik iemand hiermee aan? Of is dat echt niet mijn verantwoordelijkheid? Of juist wel? Past het een mens niet meer om stil te zijn en te zwijgen? En de ander niet te verontrusten met mijn gedachten? Hoe weet ik of dit wat ik nu schrijf opbouwend, helpend of juist afbrekend is? Misschien brengt het wel verdeeldheid in een relatie waarvan de een mij begrijpt en de ander niet. Maar hoe weet ik of mijn zwijgen of mijn stilte opbouwt of afbreekt?

Het voelt alsof ik een steeds grotere bescheidenheid moet combineren met een steeds grotere moed om deze vragen tegemoet te treden. De bescheidenheid van een diepgevoeld 'niet weten'. Een diep ontzag voor dat wat ik niet ken. En de moed om bijna onvoorstelbare risico's te nemen. Hier stuit ik op vragen waar ik nog geen antwoord op heb. Maar ik wil ze niet uit de weg gaan.

Misschien kan ik deze laag alleen betreden als ik in mijn leven getraind wordt om echt eenzaam en alleen te zijn. En dan niet om te vallen. Niet terug te deinzen als het heel akelig eenzaam en spannend wordt. Als ik bereid ben gevangenschap te aanvaarden voor mijn overtuigingen. Een overtuiging is een diepgevoelde waarheid die je niet meer kunt ontkennen en waar je zoveel van houdt dat het je veel mag kosten. Misschien wel alles? Maar is dat wel gezond? Is dat niet extreem? Is dat niet doorgeslagen waanzin die los de realiteit staat? Of is loskomen van de 'realiteit' juist wat mijn geloof van me vraagt? Of in uitdaagt?

​​Het is deze laatste laag waar ik naar toe moest groeien en nog verder in moet groeien. Ik ben nog maar een beginner zoals je misschien leest. Een zoeker. Een verdwaalde vreemdeling. Het is in deze laag dat ik steeds scherper ga zien hoe makkelijk (of in ieder geval verleidelijk) het is om verbitterd te raken. En hoe moeilijk het is om vanuit naastenliefde, vergeving en genade te blijven reageren. Denken. Handelen. En niet vanuit eigenbelang. Verbittering is slim. Verbittering concludeert dat liefde een vergissing was en dat je beter niemand meer in je hart kunt toelaten. Liefde is naïef. En zoekt altijd naar het goede voor de ander. Ook als dat eenzame offers vraagt omdat het 'samen' met de ander niet meer bestaat. Liefde verlangt van nature naar ‘samen’, maar blijft altijd zoeken naar het beste voor de ander, ook wanneer ‘samen’ niet meer zichtbaar is of niet meer mag bestaan.

[In bewerking. Versie 11-06-2026 21.59] Een kwetsbaar artikel in de eerste persoon. 

Misschien vind ik het moeilijkste van getraumatiseerd zijn nog niet eens de angst zelf. Niet eens de helse paniek. Niet het plotselinge wegzakken van de grond onder mijn voeten. Misschien ook niet eens het kinderlijk kwetsbare in mij dat in één ogenblik afschuwelijke scenario's voorziet die anderen niet zien. Misschien is het moeilijkste dat anderen dat kwetsbare nooit echt zien. Dat ik onzichtbaar ben.

De mensen om mij heen zien de sterke kant. De rustige kant. De stabiele man die geleerd heeft om altijd overeind te blijven staan als iedereen omvalt. De persoon die altijd doorgaat, helder praat, vriendelijk blijft, verantwoordelijkheid draagt en ondertussen van binnen in totale paniek kan zijn. Gedissocieerd. Overlevend. Sterk aanwezig in de zorg voor de ander. Sterk afwezig met mijn eigen behoeften en mijn eigen grenzen omdat die niet gemiddeld zijn en daarom toch niet begrepen worden.

Doordat de mensen om mij heen aan die sterke buitenkant gewend zijn geraakt, ontstaat er in iedere volgende levensfase weer een nieuw soort eenzaamheid. Op het moment dat ik iets probeer te laten zien van het eenzame, kwetsbare, bange, onbegrepen kind, past dat niet bij het beeld dat anderen van mij hebben. Dan roept juist dat wanhopige, dat verlorene, het echte en gewonde resolute afwijzing op. Onbegrip. Irritatie. Boosheid zelfs. Alsof ik zwelg in zelfmedelijden. Alsof ik uit mijn rol val. Maar ik val niet uit mijn rol. Mijn harnas valt uit elkaar en knalt op de grond.

Ja, ik bén ook die rustig overkomende persoon. Die verantwoordelijke. Die nadenkende. Die dragende. Die rots in de branding. Die veilige haven. Ja, ik hou van je en wil het beste voor je. Echt. Geen twijfel over. Ik kruip naar de noordpool voor je als het moet. Maar ondertussen word ik gesloopt. En ben ik helemaal niet sterk. Vaker niet dan wel eerlijk gezegd. Zeker niet wanneer die eeuwige, eindeloze, altijd aanwezige en allesoverheersende angst alles overspoelt. En ook niet als mijn lichaam met lichtsnelheid reageert in vergelijking met mijn relativerende verstand. Mijn hartslag opgejaagd wordt. Mijn gedachten gieren. De herbelevingen door mijn hoofd flitsen. Mijn zenuwen lijken te exploderen. Niet als het kind in mij weer opnieuw vaststelt dat hij ten diepste altijd alleen is. Dat niemand mij eens komt helpen, dat niemand ziet wat er werkelijk gebeurt.

Sterk zijn heeft totaal niets te maken met ontspannen zijn. Kalm overkomen staat volkomen los van rust. Communiceren heeft dan niets meer te maken met verbonden zijn.

Ik kan rustig op een stoel zitten terwijl de zenuwen door mijn lijf gieren. Ik kan naar je glimlachen en je geruststellen terwijl ik snak naar adem. Ik kan jou redden terwijl ik verloren ga.

​Dat maakt de pijn soms ondraaglijk. Kwellend. Tergend. Dat ik wel gezien wordt in mijn overlevingskracht, maar niet gezien in mijn nood. Dat mensen vertrouwen op mijn rustige uitstraling, terwijl ik van binnen snak naar iemand die even naast mij op de grond komt zitten. Niet om mij te beoordelen. Of te zeggen wat ik anders moet doen. Niet om mij te corrigeren of me duidelijk te maken dat ik mezelf weer de put in praat. Niet om me terug te duwen in het beeld dat voor hem of haar vertrouwd of prettig is. Maar om even te laten voelen: ik zie je. Ik huil om jou. Ik zie de sterke volwassen man die zoveel draagt, en ik zie ook de kleine jongen in grote wanhoop en paniek. Ik zie de held. En ik zie het slachtoffer. Ik zie je fouten. Maar ik ken je hart.

Wat een rijkdom toen ik iemand ontmoette die beide kanten aanvaardde. Die zich niet irriteerde aan mijn kwetsbaarheid en niet schrok van mijn 'onredelijke' paniek. Omdat diegene dit zelf ook maar al te goed kende. Iemand die wist dat mijn paniek helemaal niet onredelijk is omdat veel te vaak wel gebeurde wat ik al voorzag. Iemand die begreep dat mijn diepste angst precies daar zit waar anderen mijn rust denken te zien. Iemand die uit eigen ervaring wist hoe indrukwekkend overleven er aan de buitenkant uitziet, maar hoe verrot eenzaam en kwellend het van binnen is.

Ik verwachtte geen oplossing van je. Je hoefde alleen maar met de ogen van je hart te kijken. Jouw blik veranderde iets. Dankjewel nog. Ik bewaar die als een kostbare foto in mijn hart. Het bestaat. Ik ben gezien. Ik zag jou ook. Laat het nooit wegroven, hou het vast. Dat kunnen we. Dat hebben we wel geleerd.

Blijf altijd leren en ontdekken hoe je zuinig op je zelf kunt zijn. Deel het meest kwetsbare van jezelf alleen daar waar je én weet én voelt dat het echt veilig is. Niet alleen weten. Niet alleen voelen. Zorg dat je het zowel weet als voelt. Veiligheid voor alles. Dat is  meestal maar bij een heel klein clubje mensen om je heen. De enkelingen. Dat is voor ons die met trauma's moeten leven een lang leerproces. Dat duurt jaren. Dat is niet anders.