Vrijheid en verantwoordelijkheid in psychopathologisch perspectief

---

VRIJHEID EN VERANTWOORDELIJKHEID

in

PSYCHOTHERAPEUTISCH PERSPECTIEF


Beknopte Theoretische Uitgangspunten
Individuele Interventies

Matthijs Goedegebuure - 1993

---

Inhoud

Ten geleide - 3

1. Vrijheid en verantwoordelijkheid - 5

2. Over het motiveren van cliënten - 26

3. Angst en stemmingsstoornissen - 36

Bibliografie - 46


Ten geleide

De meeste psychosociale hulpverleners voelen zich thuis bij een bepaalde hoofdstroming in de psychologie. Deze biedt hen een referentiekader waarin ze de problemen van cliënten kunnen plaatsen en waaraan behandelingsstrategieën ontleend kunnen worden. Daarnaast ontwikkelen velen in de loop der jaren een eigen stijl van hulpverlenen die past bij hun persoonlijkheid, levensvisie en de setting waarin ze werken. Deze eigen stijl weerspiegelt zich onder andere in de persoonlijke omgang met de cliënt, de wijze waarop klachten van de cliënt worden verwoord, de inrichting van de therapieruimte, de keuze van behandelingsdoelen en de interventies die de therapeut hanteert.

Het schrijven van deze paper biedt mij de mogelijkheid enkele aspecten van het prille ontstaan van mijn eigen stijl als beginnend therapeut te verwoorden. De basis hiervoor is gelegd tijdens mijn stageperiode als 'juniorpsycholoog' bij de Regionale Instelling voor Ambulante Geestelijke Gezondheidszorg (RIAGG) te Almelo. Naast het meedraaien als co therapeut, kreeg ik daar de mogelijkheid zelfstandig een tiental therapieën en enkele tientallen intakegesprekken te doen. Zowel het meedoen met ervaren therapeuten als het zelf doen van therapiegesprekken heeft bijgedragen aan de ontwikkeling van mijn eigen visie op hulpverlenen, die sterk gekoppeld is aan de begrippen 'vrijheid' en 'verantwoordelijkheid'.

In deze paper wil ik eerst de theoretische basis van mijn visie beschrijven (hoofdstuk 1), en daarna de therapeutische implicaties hiervan op een zo praktisch mogelijk niveau: interventiemogelijkheden en gesprekstechnieken. Dit tweede deel kan gezien worden als een toepassing van de in het eerste deel geformuleerde theoretische uitgangspunten op een drietal onderwerpen waar iedere psychosociale hulpverlener mee te maken heeft: het motiveren van cliënten (hoofdstuk 2) en angst en stemmingsstoornissen (hoofdstuk 3). Het is uitdrukkelijk niet mijn bedoeling om een nieuw soort therapie te ontwerpen (als ik dat al zou kunnen), maar om te beschrijven waarom bepaalde gangbare therapeutische interventies mij aanspreken.

Het eerste hoofdstuk van deze paper is een opdracht voor de cursus 'Psychopathologie B'; de hoofdstukken 2 en 3 zijn een vervangende opdracht voor de cursus 'Individuele counselingsmethoden'. Voor de beschrijving van diverse interventies en technieken in dit tweede deel, baseer ik me dan ook op het boek 'Therapeutic Psychology; fundamentals of counseling and psychotherapy' van Brammer, Shostrom en Abrego (1989) dat in deze cursus werd gebruikt.

Ik wil graag Lourens Henkelman bedanken voor de mogelijkheid deze paper alsnog in te leveren; Jacques Hoevenaars voor de mogelijkheid deze paper te schrijven als vervangende opdracht, en Rob Ziel voor zijn motiverende nieuwsgierigheid en bereidwilligheid de beoordeling op zich te nemen.

Montfoort, maart 1993


Hoofdstuk 1
Vrijheid en Verantwoordelijkheid

Ieder mens streeft naar een bepaalde mate van controle over zijn leven. Hoewel we ons kunnen afvragen in hoeverre het mogelijk is om ons leven daadwerkelijk te controleren, staat een groot aantal strategieën ons ter beschikking om in ieder geval een gevoel van controle te bereiken. Ik denk hierbij aan alledaagse dingen als het opruimen van mijn bureau, het bijhouden van mijn agenda en het controleren van de autolampen, maar ook aan psychologische mechanismen als het zoeken naar betekenis of oorzaak van ingrijpende gebeurtenissen, het verklaren van veranderingen in mijn stemming en het bedenken van verontschuldigingen wanneer ik iets doms heb gedaan. Al deze dingen zijn erop gericht mij het gevoel te geven dat ik grip heb op mijn omstandigheden en dat ik mijn levensloop kan beïnvloeden. Om dit gevoel van controle te bereiken moet aan twee voorwaarden worden voldaan. De eerste is de voorwaarde van vrijheid, de tweede die van verantwoordelijkheid. In dit hoofdstuk wil ik beide bespreken, waarbij ik reeds hier de kanttekening plaats dat m.n. mijn ideeën over het begrip verantwoordelijkheid nog in een pril stadium van ontwikkeling verkeren.

1.1 Vrijheid

Definitie
Vrijheid is al eeuwenlang één van de grootste thema's in de filosofie. In de hellenistische periode (met name in de stoïcijnse en epicuristische traditie) was vrijheid een ideaal. Men dacht daarbij in de eerste plaats aan de 'vrijheid van de wijze': onder alle omstandigheden, hoe bizar of beangstigend ook, rustig en onbewogen weten te blijven. Vrijheid was gedefinieerd als een houding, die tevens een opdracht inhield: als je de vrijheid van de wijze niet bezat, moest je deze zien te ver- of heroveren. In onze tijd vinden we deze invulling van het begrip terug in het existentialisme. Diverse denkers uit deze stroming beschrijven vrijheid eveneens als een houding, die zich kenmerkt door het durven innemen van een positie ten aanzien van de gebeurtenissen die om je heen plaatsvinden en, in breder verband, ten aanzien van de loop van de geschiedenis. Een belangrijke voorwaarde bij het innemen van die positie is dat je jezelf in die positie herkent. Vrij vertaald is vrijheid: jezelf herkennen in je leven. In de psychologie komen we deze visie op vrijheid tegen bij existentiële psychologen (May, Binswanger, Boss) en in de gestaltbenadering (Perls). Iets verder nog gaat Fichte die vrijheid definieert als de verwezenlijking van de persoonlijke geestelijke roeping of ideaal van een persoon. Vrijheid is voor hem nauw verbonden met zelfverwezenlijking. In iets aangepaste vorm komen we deze visie op vrijheid ook tegen bij Rogers en Fromm.

‘Het is de stelling van dit boek, dat de moderne mens, bevrijd van de boeien van een prae-individualistische maatschappij, die hem tegelijk begrenzing en zekerheid gaf, nog geen vrijheid verworven heeft in haar positieve betekenis als verwezenlijking van zijn persoonlijk Zelf: te weten: de expressie van zijn intellectuele, emotionele en zinnelijke mogelijkheden.’ (Fromm, 1952)

Een heel andere benadering van vrijheid vinden we bij Descartes en later bij Kant. Hun ideaal was de ‘vrijheid van de ratio’. Binnen deze rationalistische visie op vrijheid zijn je daden pas werkelijk vrij als je bewustzijn niet overrompeld wordt door zintuiglijke begeerte, maar wanneer je keuzes bepaald worden door de zuivere rede die vrij is van de dwang van de zintuigen. In deze visie staan rede en zintuigen tegenover elkaar. Het is niet moeilijk iets van deze gedachtengang terug te vinden in Freud’s psychoanalyse (driften als zintuiglijke begeerte en het Über-Ich als de rede).

Samenvattend is er in de filosofie een grof onderscheid te maken tussen twee visies op vrijheid. Ten eerste als houding of positie; vrijheid is het durven innemen van positie, ongeacht de situatie. Het is een uitstijgen boven de omstandigheden. Ten tweede vrijheid als rationeel bewustzijn: als je je bewust bent van de dynamische krachten in jezelf die proberen jouw gedrag te determineren, kun je een keuze maken in hoeverre je je door deze krachten wilt laten leiden. Het is een uitstijgen boven je zintuigen.

Beide visies spelen een rol in de ontwikkeling van mijn ideeën over het belang van vrijheid en verantwoordelijkheid voor psychotherapie. De eerste heeft mij doen nadenken over de mate waarin onze keuzes gedetermineerd worden door de omgeving en de mate waarin deze determinering afhangt van onze inter-

wordt verder verwerkt.